sociale vaardigheden
Act-it-Out en autisme

Uit onderzoek (F.Crützen, 2004) ik gebleken dat Act-it-Out een geschikte methode is voor jongeren met een autisme spectrum stoornis. Een aantal spelelementen zijn hiervoor doorslaggevend:
  • Veel herhaling van dezelfde vaardigheden.
  • Duidelijke voorbeeldfunctie door de spelleider.
  • Een overzichtelijk spelbord.
  • Tijd om informatie te verwerken door beurtwisselingen.
  • Het spelen van het spel in een groepje als sociale activiteit op zich.
  • Luchtige manier van omgaan met het kwetsbare thema ‘sociale vaardigheden’.

Ook voor het thema ‘act it out en autisme’ wordt een training voor begeleiders aangeboden. Hierin worden doeltreffende handvaten aangeboden om een goed leertraject voor de jongeren neer te zetten. (zie training)

 

Effect-onderzoek naar Act-it-Out als spelvorm voor jongeren met een autisme spectrum stoornis.

Door Femke Crützen, dramatherapeut
n.b. onderstaande informatie betreft een samenvatting van het totale onderzoeksverslag.

•  Inleiding
•  Algemene werkzame spelwaarden van ‘Act it out
•  Act it out en de aansluiting voor mensen met een autisme spectrum stoornis
•  Act it out en de aansluiting voor jongeren/pubers

Inleiding
Als afstudeeropdracht aan de opleiding voor dramatherapie aan de Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN) heb ik me in het studiejaar 2004-2005 verdiept in de bruikbaarheid van ‘Act it out' bij jongeren met een autisme spectrum stoornis. Als onderzoekster heb ik vanuit de rol van spelleidster twee keer 6 weken ‘Act it out' gespeeld met 5 jongeren die opgenomen waren in de jeugdpsychiatrische kliniek de Lingewal in Zetten. Ik heb het proces geobserveerd en begeleid met therapeutische interventies. Na afloop zijn de jongeren en de deelnemende groepsleiding ondervraagt over hun mening met betrekking tot de uitvoering van het spel. De verzamelende gegevens vanuit mijn observaties als onderzoekster en de ondervraging van de deelnemers zijn geanalyseerd door het samenvatten van veelvoorkomende termen. Vanuit deze gegevens is een beschrijving van werkzame spelwaarden van ‘Act it out' tot stand gekomen. Voor de helderheid is hieronder een onderverdeling gemaakt van algemene werkzame spelwaarden en wordt daarnaast ingegaan op spelelementen die speciaal aansluiten bij de autisme spectrum stoornis en de puberteit.

Werkzame spelwaarden van Act-it-Out

  • Beloning voor inspanning
    In het spel ligt steeds de nadruk op wat goed gaat in een opdracht en na het uitvoeren van de opdracht wordt de speler altijd beloond met een ringetje. Deze strategie blijkt de perfecte manier te zijn om een goed leerklimaat te creëren. De positieve gevoelens die jongeren meekrijgen stimuleren hun eigen creatieve ideeën over het oplossen van moeilijke sociale situaties. Tevens ontstaat er een opening voor (zelf)reflectie. De positieve bekrachtiging is dus de voorwaarde voor het leerproces!
  • Informele therapiesituatie
    Om te beginnen aan het leerproces van de sociale vaardigheden is een veilige sfeer van groot belang. De opdrachten zijn moeilijk en intensief, zelfs voor mensen zonder expliciete problemen met sociale vaardigheden.
    Een uitnodigende en open sfeer zijn voorwaardenscheppend, de informele vorm van het spel werkt hierin stimulerend. Er staan altijd 5 stoelen klaar voor de jongeren, ook al is het bekend dat een van hen niet komt. Hierdoor is er de mogelijkheid voor de jongere om op zijn beslissing terug te komen en zich welkom te voelen. Alle problemen die de jongeren tijdens het spelproces tegenkomen zijn bespreekbaar. Bijvoorbeeld over de concentratie binnen de groep of eventuele weerstand. Hierdoor wordt iedereen gehoord en voelt niemand zich opgesloten. Komen en gaan heeft dus een vrij karakter met het impliciete doel om de veiligheid van de sessie te waarborgen.
    Daarbij is het erg belangrijk om eigenaardigheden van elkaar te accepteren. Bijvoorbeeld de gespannenheid om te winnen of het onvermogen om de tijd te structuren. De kwaliteit van de spelsituatie ligt op dit punt in de creatieve ruimte die ontstaat door het spelen van het spel. De opmerkingen over respect voor elkaar hebben minder lading en kunnen door het speelse karakter gekoppeld worden aan een handeling of grapje.
  • Structuur
    Het spel heeft een duidelijke vorm die veel structuur biedt. Het bord is vierkant en overzichtelijk ingedeeld in 6 vlakken met verschillende kleuren. De opdrachtkaarten en kaarten met aandachtspunten sluiten naadloos aan op de vormgeving op het bord en zijn overzichtelijk ingedeeld. De informatie op de kaarten is bruikbaar voor jongeren en logisch van volgorde. De materie is tastbaar door middel van geplastificeerde kaarten, pionnen en ringetjes. Wat voor de jongeren met een autisme spectrum stoornis goed aansluit zijn de duidelijke gesprekskaders die op de kaarten met aandachtspunten zijn aangegeven. Hierdoor wordt de jongere erg geholpen omdat zij juist op dit punt problemen ervaren. Dit zien we bijvoorbeeld terug in de geplande vorm van beurtverdelen tijdens het uitvoeren van de vaardigheid. Voor de oefensituatie biedt de spelleidster hulp bij het duidelijk krijgen van de context en bedoelingen. Tijdens de oefensituatie helpt de spelleidster de jongeren te stimuleren om hun standpunt vast te houden. Bijvoorbeeld door het aanscherpen van de bedoeling die je hebt als persoon binnen de oefensituatie. De ene keer sluit dit aan op een tekort aan inleving, de andere keer op een tekort aan kennis over de sociale vaardigheden op zich. Na afloop helpt de spelleidster bij het reflecteren op de oefensituatie. Hierin vat ze samen wat ze heeft gezien en nodigt de anderen uit om mee te denken en specifieke punten uit de sociale interactie worden benoemd. Te denken valt aan conflicten en positie en status van mensen tegenover elkaar die beide de context van de sociale oefensituatie kunnen beïnvloedden.
  • Dynamiek
    Het onvoorspelbare karakter van de spelsituatie brengt dynamiek in de sessie.
    Kom je op een oefenvakje, wie kiest wie en hoe luidt de opdracht? Daarnaast is het spel voor elke speler een afwisseling tussen actie, reactie, meekijken en ontspannen. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is dat de groep niet te groot is. In dit onderzoek is met 5 jongeren gespeeld, beter zou het zijn om met 4 jongeren te spelen omdat iedereen dan vaker aan de beurt komt en de individuele spanning minder snel afneemt.
  • Interactieve leeromgeving
    Binnen de interactie tijdens het spelen van het spel kunnen de jongeren op een positieve manier met elkaar omgaan. Het zijn gezellige bijeenkomsten. De groepsinteractie heeft een belangrijke functie en geeft ook regelmatig de mogelijkheid om actueel in te spelen op het gegeven sociale vaardigheden binnen de groep. Het groepsproces heeft minstens zoveel invloed op het leren van sociale vaardigheden als de oefensituaties binnen het spel. Daarnaast hebben de jongeren in de groep de kans om elkaar beter te leren kennen en ook steun te vinden bij jongeren met dezelfde stoornis die op hetzelfde oefengebied bezig zijn. Ze kunnen de anderen als netwerk inschakelen en ook zelf wat voor iemand betekenen. Dit kan zowel als medespeler in een oefensituatie als ook in het nabespreken van de opdracht. Inspirerend is het om te zien welke creatieve ideeën en oplossingen jongeren met elkaar kunnen bedenken!
  • Verhulling van het onderwerp ‘sociale vaardigheden'
    Jongeren met een autisme spectrum stoornis hebben een gebrek aan sociaal inzicht. Ze proberen wel om mee te doen in de sociale interactie maar lopen steeds weer tegen hun beperkingen op. Van hieruit hebben ze enerzijds de motivatie om sociale vaardigheden te leren, anderzijds zijn ze gekwetst door herhaalde afwijzingen en mislukkingen op sociaal gebied. Beide punten moeten in acht worden genomen bij het spelen van ‘Act it out' met deze jongeren. De aansluiting voor behandeling ligt in eerste instantie bij de gevoeligheid voor het onderwerp. Hier sluit het spel goed op aan. Niet het gebrek aan sociale vaardigheden staat centraal maar het plezier en de competitie van het spel. Er sprake van afleiding van puur op de persoon gerichte aandacht. Bij het nabespreken van de opdracht is het de bedoeling feedback te geven aan degene die deze heeft uitgevoerd. Hierbij is het weer belangrijk de kwetsbaarheid van de jongere in de gaten te houden. Een oplossing hiervoor is het benoemen van feiten en algemene termen in plaats van persoonlijke feedback.

Act-it-Out en de aansluiting voor mensen met een autisme spectrum stoornis

Tijd en ruimte om te oefenen
Jongeren met een autisme spectrum stoornis hebben problemen in de informatieverwerking. Ze hebben langer de tijd nodig om informatie te ordenen en doen dit allemaal op hun eigen tempo. Het blijkt heel belangrijk dit serieus te nemen en niet te forceren. Hierdoor kan elke jongere de situatie op zijn eigen manier structuren om het goed te kunnen overzien. De tijd die de jongere hier voor neemt is ook een voorwaarde om de sociale situatie eigen te maken. Hij verbreedt en verstevigd zo zijn innerlijke sociale structuur. Het spel biedt hierin een aantal mogelijkheden:

Het onderbreken van de oefensituatie
De oefensituatie kan worden onderbroken en er tijd is om vragen te stellen. Jongeren met een autisme spectrum stoornis missen deze mogelijkheid in het dagelijkse leven en raken daardoor de context van de sociale situatie kwijt.

  • Het onderbreken van de concentratieboog:
    Door de beurtwisselingen tijdens het spel hoeven de jongeren niet continu volledige concentratie op het oefenen van vaardigheden te hebben. Dit is erg prettig voor hen omdat het focussen op sociale interactie voor hen geen vanzelfsprekendheid is en dus veel energie kost.
  • Herhalen van de oefening:
    In de spelsituatie kan volop geoefend worden met het herhalen en uitproberen van de sociale vaardigheden. Hierbij is het eigen aandeel belangrijk maar ook de reactie van de tegenspeler. Omdat jongeren met een autisme spectrum stoornis dit niet uit zichzelf kunnen inschatten, of fout inschatten, zijn oefenmomenten voor hen van groot belang. Binnen het spel kunnen fouten worden gemaakt zonder dat het schade toebrengt aan de ander.

De directe oefensituatie geeft de kans om de regels eigen te maken en flexibel te leren gebruiken. Het ondersteunen van deze eigen keuzes behoort ook tot een belangrijk aandeel bij het leerproces van jongeren op zich. Een luisterend oor voor hun motivatie is belangrijk om de jongeren hierin serieus te nemen. Naar mate het spel langer gespeeld wordt kunnen de jongeren zelf oefensituaties bedenken die ze willen oefenen.

Act it out en de aansluiting bij jongeren/pubers

Naast de nadruk te leggen op de autistische problematiek zijn ook een aantal punten beschreven die ‘Act it out', voor jongeren interessant maken. Deze punten staan hieronder beknopt beschreven.
•  De jongeren mee laten denken over aantrekkelijkheid van de spelsessies. Hebben ze ideeën of voorstellen om de oefensituaties vorm te geven? Daarnaast is het belangrijk de inbreng van eigen oefensituaties te stimuleren.
•  Bij het bespreken van de sociale vaardigheden aansluiten bij het toekomstperspectief van de jongeren en de belangen die zij in de maatschappij hebben. Bijvoorbeeld met betrekking tot werk en vriendschappen.
•  Het creëren van overlegmogelijkheden bij onmacht tijdens de oefenmomenten. Welke ideeën hebben de jongeren zelf om het probleem op te lossen? Het is hierin belangrijk dat ze de ruimte krijgen om te experimenteren met het vormen van een mening over sociale interactie.
•  Humor en luchtigheid zijn erg fijn, pubers hebben het al lastig genoeg met alles wat ze meemaken in deze leeftijdsfase.
•  Een goede verdeling tussen jongens en meiden is belangrijk voor de veiligheid in de groep. De zogenaamde ‘peergroep' zal bij de jongeren van het eigen geslacht worden gezocht.

 

Alle rechten voorbehouden